คู่มือการครอบครองเครื่อง X-ray CT และข้อกำหนดเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสี (RSO) ในประเทศไทย
คู่มือนี้อธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับกฎหมายปัจจุบันของประเทศไทยในการครอบครองเครื่องกำเนิดรังสี วิธีตรวจสอบว่าเครื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (X-ray CT) สำหรับงานตรวจสอบอุตสาหกรรมของท่านได้รับการยกเว้นจากการแต่งตั้งเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสี (RSO) หรือไม่ และขั้นตอนการยื่นแจ้งครอบครองอย่างถูกต้องตามกฎหมาย
1. กฎหมายที่เกี่ยวข้องและหน้าที่ของผู้ครอบครอง
การครอบครองและใช้งานเครื่องกำเนิดรังสี (เครื่องเอกซเรย์สำหรับตรวจสอบในอุตสาหกรรม) ในประเทศไทย ต้องอยู่ภายใต้ พระราชบัญญัติพลังงานนิวเคลียร์เพื่อสันติ พ.ศ. 2559 และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2562 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อควบคุมความปลอดภัยต่อผู้ใช้งานและสิ่งแวดล้อม
ภายใต้มาตรา 92 ของ พ.ร.บ. ฉบับ พ.ศ. 2559 ระบุไว้ว่า ผู้รับใบอนุญาตหรือผู้ที่แจ้งครอบครองและใช้เครื่องกำเนิดรังสี มีหน้าที่ต้องจัดให้มีเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสี (RSO: Radiation Safety Officer) อย่างน้อย 1 คน ประจำสถานที่เพื่อควบคุมดูแลความปลอดภัย โดยมีสำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) เป็นหน่วยงานหลักในการกำกับดูแล
ในส่วนของการแก้ไขเพิ่มเติม ได้มีการออกกฎเพิ่มในฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2562 มีเป้าหมายเพื่อลดภาระการขออนุญาตที่เคร่งครัดเกินไปสำหรับเครื่องกำเนิดรังสีที่ปลอดภัย โดย เปลี่ยนระบบจากการ’ขอใบอนุญาต (Licensing)’ มาเป็นการ ‘แจ้งมีไว้ครอบครอง (Notification of Possession)’ แทน ซึ่งทำให้ปัจจุบันโรงงานอุตสาหกรรมทั่วไปอาจะไม่จำเป็นต้องมีเจ้าหน้าที่ RSO อีกต่อไป
ท่านสามารถอ่านกฏหมายที่เกี่ยวข้องกับเครื่องกำเนิดรังสีได้ที่ ราชกิจจานุเบกษา (ratchakitcha.soc.go.th) และอ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับการอนุญาตและแจ้งครอบครองได้ที่ สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) ประเทศไทย
2. Quick Check: เครื่อง X-ray CT ของท่านต้องมี RSO หรือไม่?
ก่อนอื่นท่านควรตรวจสอบให้แน่ใจว่าอุปกรณ์ของท่านเป็นเครื่องกำเนิดรังสีประเภทใด สำหรับผู้ประกอบการที่ใช้เครื่อง X-ray CT Scan ในโรงงานอุตสาหกรรม ส่วนใหญ่อาจไม่จำเป็นต้องมีเจ้าหน้าที่ RSO หากเครื่อง x-ray CT Scan ของท่านเข้าเงื่อนไข ดังนี้:
| เกณฑ์การตรวจสอบ (Quick Check Criteria) | เงื่อนไขการยกเว้น RSO | ไม่ต้องมี RSO |
|---|---|---|
| พลังงานสูงสุดของระบบตรวจสอบ X-ray CT | พลังงานสูงสุดที่เครื่องกำเนิดรังสีเอ็กซ์ปล่อยออกมาน้อยกว่า 1 MeV หรือเท่ากับ 1 MeV |
|
| การออกแบบตู้และโครงสร้างกำบังรังสี | มีตู้กำบังรังสีที่ปิดมิดชิด (Fully shielded) และไม่ใช้งานกับคน |
|
| การจำแนกประเภทตามกลุ่มการควบคุม | จัดอยู่ในกลุ่ม การแจ้งมีไว้ครอบครองหรือใช้เครื่องกำเนิดรังสี (Notification of Possession or Use) แทนกลุ่มที่ต้องขอใบอนุญาต ท่านสามารถดาวน์โหลดแบบฟอร์มการแจ้งครอบครองเครื่องกำเนิดรังสีได้ที่ OAP X-ray Licensing and Notification Resource Hub. |
|
3. ประเภทของเครื่องกำเนิดรังสี 4 ระดับ
ตารางต่อไปนี้เป็นสรุปวิธีการจำแนกประเภทอุปกรณ์ตามความเสี่ยงและข้อกำหนด RSO ที่เกี่ยวข้อง ท่านสามารถอ่านข้อมูลเพิ่มเติมของประเภทเครื่องกำเนิดรังสีได้ที่บทความก่อนหน้าของเราเพื่อให้ท่านตัดสินใจในการเลือกจัดสรรเจ้าหน้าที่ RSO ได้อย่างเหมาะสม: [NDT] 2025 คู่มือฉบับปรับปรุงสำหรับการแจ้งติดตั้ง X-ray CT Inspection System (Radiation Generator) ในประเทศไทย
| ประเภทเครื่องกำเนิดรังสี | ระดับความเสี่ยง | ตัวอย่างอุปกรณ์ | ข้อกำหนดเจ้าหน้าที่ RSO |
|---|---|---|---|
|
ประเภทที่ 1 ต้องขอใบอนุญาต |
อันตรายมาก (Very High) | เครื่องกำเนิดรังสีที่มีพลังงานสูงสุดของรังสีตั้งแต่ 1 MeV หรือ 1 MV ขึ้นไป | จำเป็น (RSO ระดับสูง / Advanced) |
|
ประเภทที่ 2 ต้องขอใบอนุญาต |
อันตราย (High) | เครื่องเอกซเรย์อุตสาหกรรมพลังงานสูง ระหว่าง 5 kV แต่ไม่เกิน 1 MV หรือ มากกว่า 5 keV แต่น้อยกว่า 1 MeV | จำเป็น (RSO ระดับกลางขึ้นไป / Intermediate or higher) |
|
ประเภทที่ 3 แจ้งครอบครอง ต้องยื่นเรื่องภายใน 30 วัน |
มีโอกาสเป็นอันตราย (Moderate) | เครื่อง X-ray CT แบบปิดมิดชิดและไม่ใช้งานกับคน หรือเครื่องตรวจสอบแบบตู้ปิด (NDT) ที่มีพลังงานระหว่าง 5 kV แต่ไม่เกิน 1 MV หรือ มากกว่า 5 keV แต่น้อยกว่า 1 MeV | ไม่จำเป็น (ยื่นแจ้งครอบครองและใช้เครื่องกำเนิดรังสี) |
|
ประเภทที่ 4 ใช้งานได้ทันทีโดยยึดมั่นตาม หลักการ ALARA |
ต่ำ (Low) | เครื่องเอกซเรย์ขนาดเล็กที่มีความปลอดภัยสูงในตัว พลังงานน้อยกว่าหรือเท่ากับ 5 kV หรือ 5 keV | ไม่จำเป็น |
4. ทำความรู้จักกับ RSO และระดับความเชี่ยวชาญ
ถึงแม้ว่ากฎกระทรวงในปัจจุบันจะไม่ได้บังคับให้สถานปฏิบัติการทุกแห่งต้องแต่งตั้งเจ้าหน้าที่ RSO โดยเฉพาะในกลุ่มเครื่องกำเนิดรังสีความเสี่ยงต่ำที่ใช้ระบบ ‘การแจ้งมีไว้ครอบครองและใช้เครื่องกำเนิดรังสี’ แทนการขอใบอนุญาตแต่อย่างไรก็ตาม องค์กรสามารถเลือกแต่งตั้ง RSO ระดับต้น (Basic) ขึ้นไปได้เพื่อความปลอดภัยของสถานปฏิบัติการทางรังสี
แต่สำหรับสถานประกอบการที่มีเครื่องกำเนิดรังสีประเภทความเสี่ยงสูง หรือมีความประสงค์จะจัดตั้งเจ้าหน้าที่เพื่อดูแลมาตรฐานความปลอดภัยภายในองค์กร การเลือกบุคลากรให้มีระดับความรู้ที่เหมาะสมกับเครื่องกำเนิดรังสีที่ท่านใช้งานยังเป็นสิ่งที่สำคัญมาก โดยระดับของเจ้าหน้าที่ RSO ตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2563 แบ่งออกเป็น 3 ระดับหลัก ดังนี้:
| ระดับเจ้าหน้าที่ RSO | เครื่องประเภท 1 | เครื่องประเภท 2 | เครื่องประเภท 3 (แจ้งครอบครอง) | เครื่องประเภท 4 | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| จำหน่าย | เพื่อความมั่นคงปลอดภัยหรืองาน Security | ใช้งานทั่วไป | จำหน่าย | ใช้งานทั่วไป | (ได้รับการแจ้งครอบครอง) | ||
| ระดับสูง (Advanced) (สำหรับเครื่องประเภทที่ 1, 2) |
– | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| ระดับกลาง (Intermediate) (สำหรับเครื่องประเภทที่ 1, 2) |
– | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| ระดับต้น (Basic) (สำหรับเครื่องแจ้งครอบครอง จำหน่าย นำเข้า/ส่งออก) |
✔ | – | – | ✔ | – | ✔ | ✔ |
| ไม่ต้องมี RSO (ได้รับการยกเว้นตามกฎหมายปี) |
– | – | – | – | – | ✔ | ✔ |
5. ขั้นตอนการขึ้นทะเบียนเป็นเจ้าหน้าที่ RSO และเอกสารที่ต้องใช้
หากคุณสมบัติและอุปกรณ์ของท่านเข้าข่ายที่ต้องยื่นขอแต่งตั้ง RSO ท่านสามารถดำเนินการยื่นคำขอรับใบอนุญาตผ่านช่องทางออนไลน์ในระบบ RSO-Thai โดยผู้สมัครต้องยื่นคำขอรับใบอนุญาตและแนบเอกสารพื้นฐานรวมถึงเอกสารเพิ่มเติมตามคุณสมบัติเฉพาะตัว โดยมี 3 วิธีหลักตามกฎกระทรวงดังนี้:
- เป็นผู้ประกอบโรคศิลปะหรือใบอนุญาตประกอบวิชาชีพเฉพาะทางที่ ปส. รับรอง: ต้องเป็นผู้ที่ได้รับใบอนุญาตจากหน่วยงานที่เลขาธิการกำหนดโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา
- ผ่านการเทียบหลักสูตรการศึกษาตามเกณฑ์: ต้องผ่านเกณฑ์การเรียนรู้ตามหลักเกณฑ์และวิธีการเทียบหลักสูตรที่เลขาธิการกำหนดโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา
- ผ่านการทดสอบความรู้เพื่อรับใบอนุญาต (RSO Test): ผู้สมัครจำเป็นต้องผ่านการอบรมความปลอดภัยทางรังสีจากหน่วยงานที่ได้รับการรับรอง (เช่น สทน.) และสอบผ่านการวัดความรู้ความสามารถกับ ปส. โดยท่านสามารถศึกษาขั้นตอนอย่างละเอียดเพิ่มเติมได้ที่หน้า ระบบบริการผู้ขอรับใบอนุญาตเจ้าหน้าที่ RSO ของ ปส.
เอกสารพื้นฐานที่ต้องเตรียมในการยื่นคำขอ:
เพื่อความรวดเร็วและป้องกันไม่ให้เอกสารถูกปฏิเสธหรือล่าช้า โปรดตรวจสอบให้แน่ใจว่าทีมงานผู้ประสานงานของท่านได้รวบรวมและตรวจสอบความถูกต้องของเอกสารพื้นฐานต่อไปนี้ก่อนยื่นเข้าสู่ระบบออนไลน์:
- แบบคำขอรับใบอนุญาต RSO-01:
- สำเนาบัตรประจำตัวประชาชน:
- สำเนาวุฒิการศึกษา/Transcript: หรือใบรับรองคุณวุฒิที่เกี่ยวข้อง
- หลักฐานรับรองประสบการณ์ทำงาน: หนังสือรับรองประสบการณ์ทำงานอย่างเป็นทางการ (สำหรับผู้ยื่นคำขอที่มีวุฒิระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) ต้องมีประสบการณ์การทำงานด้านความปลอดภัยรังสีที่ผ่านการตรวจสอบอย่างน้อย 1 ปี)
การรับและการต่ออายุใบอนุญาต RSO
หลังจากยื่นเอกสารในระบบออนไลน์แล้ว ผู้สมัครสามารถกดไอคอน ‘ตรวจสอบสถานะ (Check Status)’ ได้ เมื่อผ่านการพิจารณา ระบบจะส่งหนังสือเรียกเก็บค่าธรรมเนียมไปทางไปรษณีย์ และเมื่อชำระเงินเรียบร้อย สำนักงานฯ จะจัดส่งใบอนุญาต RSO ไปให้ตามที่อยู่ที่ลงทะเบียนไว้
เมื่อได้รับอนุมัติ ใบอนุญาต RSO จะมีอายุการใช้งานไม่เกิน 5 ปี หากผู้รับใบอนุญาตมีความประสงค์จะปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จะต้องยื่นคำขอต่ออายุใบอนุญาตล่วงหน้าผ่านระบบออนไลน์ก่อนที่ใบอนุญาตเดิมจะสิ้นอายุ เพื่อให้การดำเนินงานด้านความปลอดภัยเป็นไปอย่างต่อเนื่องและถูกต้องตามกฎหมาย
บทสรุป
การเลือกใช้เครื่อง X-ray CT ที่ได้มาตรฐานและเข้าข่าย‘แจ้งมีไว้ครอบครอง (Notification of Possession)’จะช่วยให้ท่านปฏิบัติตามกฎหมายได้ง่ายขึ้นโดยไม่ต้องมีภาระเรื่องการจัดหาเจ้าหน้าที่ RSO หรือทางที่ดี ท่านสามารถจัดให้มีเจ้าหน้าที่ RSO ระดับต้นได้เพื่อเพิ่มศักยภาพสถานปฏิบัติการทางรังสีในการดูแลความปลอดภัยและสุขพลานามัยของผู้ปฏิบัติงานทางรังสีและประชาชนทั่วไป หากท่านมีข้อสงสัยเกี่ยวกับประเภทเครื่องที่ท่านใช้งาน หรือต้องการปรึกษาเรื่องการแจ้งครอบครอง สามารถติดต่อเราได้ทันที
ติดต่อเราเพื่อความมั่นใจในความปลอดภัยและกฎระเบียบรังสี
หากท่านกำลังเตรียมจัดหาเครื่อง X-ray CT ใหม่ หรือต้องการทีมงานผู้เชี่ยวชาญส่วนท้องถิ่นในการประสานงานขั้นตอนการยื่นแจ้งครอบครองภายใน 30 วันในประเทศไทย เรายินดีให้คำปรึกษาและสนับสนุนการดำเนินงานของท่านในทุกขั้นตอน
ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง:
